Reprezentowanie w postępowaniu przygotowawczym
Przepis art. 87 kodeksu postępowania karnego stanowi, że strona niebędąca oskarżonym (podejrzanym) może zawsze korzystać z pomocy pełnomocnika, natomiast osoba niebędąca stroną może wprawdzie ustanowić pełnomocnika, ale tylko wtedy, gdy wymaga tego jej interes w toczącym się postępowaniu. Rozróżniamy tzw. pełnomocnictwo ogólne – do reprezentowania w danej sprawie karnej i pełnomocnictwo do określonych czynności procesowych, np. do sporządzenia kasacji. Ustanowienie pełnomocnika w postępowaniu karnym oznacza jego uprawnienie do działania w całym postępowaniu. Dotyczy to również czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia, np. wniosku o wznowienie postępowania karnego.
Pokrzywdzony może korzystać z pomocy pełnomocnika w postępowaniu przygotowawczym, we wstępnej fazie postępowania sądowego oraz gdy występuje w charakterze oskarżyciela posiłkowego, prywatnego lub powoda cywilnego.
Przez pełnomocnika może również złożyć zawiadomienie o przestępstwie, oświadczenie o działaniu jako oskarżyciel posiłkowy uboczny, wnieść prywatny akt oskarżenia lub pozew adhezyjny. Korzystanie z pomocy pełnomocnika przez pokrzywdzonego jest obligatoryjne, gdy chce złożyć swój akt oskarżenia w sprawie o czyn ścigany z oskarżenia publicznego.
Fakt wszczęcia postępowania karnego w określonej sprawie, a przede wszystkim doprowadzenie do wykrycia prawdy i wymierzenia winnym sprawiedliwości, a także naprawienia powstałej w wyniku przestępstwa szkody, pozostają kwestiami kluczowymi z punktu widzenia żywotnych interesów i praw pokrzywdzonych (ofiar przestępstw). Obowiązujące przepisy kodeksu postępowania karnego pozwalają na daleko idącą aktywność pokrzywdzonego, również w zakresie wypełniania roli oskarżycielskiej w procesie karnym.
W polskim postępowaniu karnym warunkiem koniecznym wszczęcia postępowania sądowego jest wniesienie do sądu skargi przez uprawniony podmiot (oskarżyciela). Najczęściej spotykanym w praktyce i zakorzenionym w społecznej świadomości prawnej rodzajem skargi jest akt oskarżenia, który pełni rolę tzw. skargi zasadniczej. Zależnie od trybu ścigania przestępstwa w konkretnym przypadku, różny będzie katalog podmiotów uprawnionych do wniesienia aktu oskarżenia i popierania go przed sądem. W przypadku przestępstw publicznoskargowych (ściganych z oskarżenia publicznego) podmiotem takim będzie właściwy organ (oskarżyciel publiczny), najczęściej prokurator. Nie wyklucza to jednak możliwości wystąpienia w tej roli również pokrzywdzonego (ofiary przestępstwa), przy spełnieniu określonych w ustawie przesłanek. Z kolei w przypadku przestępstw prywatnoskargowych (ściganych z oskarżenia prywatnego) pokrzywdzony jest zawsze uprawniony do wniesienia do sądu aktu oskarżenia. Pokrzywdzonego, który występuje w procesie karnym w aktywnej roli wnoszącej lub wpierającej oskarżenie określa się mianem oskarżyciela prywatnego albo oskarżyciela posiłkowego (subsydiarnego bądź ubocznego). W ścisłym znaczeniu pojęcia oskarżyciela prywatnego (oraz prywatnego aktu oskarżenia) używa się zwykle w odniesieniu do postępowań prywatnoskargowych. Na gruncie postępowania publicznoskargowego ewentualna aktywność oskarżycielska pokrzywdzonego ma charakter posiłkowy (uboczny, jeśli pokrzywdzony jedynie wspiera prokuratora w oskarżeniu oraz subsydiarny, jeżeli to pokrzywdzony samodzielnie wnosi i popiera akt oskarżenia).
Wniesienie aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego
Publicznoskargowy tryb ścigania przestępstw dominuje w polskim porządku prawnym i jest związany z tzw. zasadą oficjalności. Wiąże się ona z bezwzględnym obowiązkiem dla właściwych organów państwa w zakresie ścigania przestępstw. Dla oskarżycieli publicznych z kolei oznacza obowiązek wniesienia do sądu aktu oskarżenia i popierania go w toku procesu. Może się jednak zdarzyć, iż organ prowadzący śledztwo bądź dochodzenie (postępowanie przygotowawcze) nie dopatrzy się w określonym zdarzeniu znamion przestępstwa i postępowanie umorzy albo w ogóle odmówi jego wszczęcia w sprawie. Wówczas aktualizują się uprawnienia pokrzywdzonego, który nie zgadza się z decyzją właściwego organu. W określonych przypadkach może on uzyskać sposobność do samodzielnego wniesienia aktu oskarżenia i popierania go przed sądem, również w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego.
W razie wydania przez prokuratora postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego albo o jego umorzeniu, pokrzywdzony może złożyć do sądu zażalenie na takie postanowienie. Jeżeli sąd dopatrzy się uchybień związanych z wydaniem zaskarżonego postanowienia, wówczas uchyla je i wskazuje powody swojej decyzji. W razie potrzeby sąd może wskazać również na czynności, które w jego ocenie należy przeprowadzić oraz okoliczności wymagające wyjaśnienia. Wytyczne te są wiążące dla właściwego organu prowadzącego lub nadzorującego postępowanie przygotowawcze (prokuratora). Jeżeli prokurator po wykonaniu czynności wskazanych przez sąd, po raz drugi wyda postanowienie o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania przygotowawczego, wówczas pokrzywdzony będzie uprawniony do samodzielnego wniesienia aktu oskarżenia do sądu. Uprawnienie to będzie jednak dotyczyło jedynie pokrzywdzonego, który wcześniej złożył wskazane wyżej zażalenie, z wyłączeniem ewentualnych, pozostałych pokrzywdzonych ujawnionych w sprawie. W takiej sytuacji pokrzywdzonego określa się mianem oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego (bądź po prostu oskarżycielem subsydiarnym) a wniesiony przez niego akt oskarżenia mianem subsydiarnego aktu oskarżenia.
W przepisach polskiego prawa karnego wyróżniono kategorię przestępstw prywatnoskargowych, ściganych z oskarżenia prywatnego.
Do przestępstw prywatnoskargowych należą m.in.: spowodowanie lekkiego uszczerbku na zdrowiu, pomówienie, znieważenie, naruszenie nietykalności cielesnej.
Do wszczęcia postępowania o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego jest konieczne wniesienie prywatnego aktu oskarżenia. Akt oskarżenia jest sporządzany przez samego oskarżyciela prywatnego lub jego pełnomocnika (przez adwokata lub radcę prawnego).